O CSIC lidera desde Galicia 14 proxectos vinculados ao agro da convocatoria do plan estatal de investigación científica

O Consello Superior de Investigacións Científicas (CSIC) lidera desde Galicia 13 novas investigacións, que concluirán en 2028, financiadas pola Axencia Estatal de Investigación (AEI) a través da convocatoria “Proxectos de xeración de coñecemento e actuacións para a formación de persoal investigador predoctoral asociadas aos devanditos proxectos” (Programa Estatal para a Investigación e o Desenvolvemento Experimental-Plan Estatal de Investigación Científica, Técnica e de Innovación 2024-2027), cuxo obxectivo principal é a realización de proxectos dirixidos tanto a fomentar a xeración e o avance significativo do coñecemento científico e a investigación de calidade contrastada como a avanzar cara á procura de solucións aos desafíos da sociedade.

Nalgúns casos os institutos do CSIC en Galicia lideran o proxecto coordinado, no que participan outras institucións. Noutros casos, lideran subproyectos de proxectos coordinados por outras institucións.

O cinco proxectos da MBG (Pontevedra e Santiago)

“Novos enfoques para superar as limitacións actuais na xeración, propagación e conservación de genotipos de castiñeiro e aciñeira con tolerancia a Phytophthora cinnamomi (NEWtoREFOREST)” ten como investigadora principal a Elena Corredoira Castro (Unidade Técnica de Biotecnoloxía e Mellora Forestal). O proxecto ten como obxectivo xeral avanzar na mellora xenética da aciñeira e o castiñeiro mediante ferramentas biotecnológicas baseadas no cultivo in vitro. Ambas as especies son alicerces de dous sistemas agroforestais esenciais en España, as dehesas e as castiñeiras (soutos) e atópanse seriamente ameazadas por enfermidades provocadas polo patógeno P. cinnamomi, cuxos efectos ademais se agravaron nos últimos anos debido ao cambio climático. Para afrontar este desafío, se aposta pola innovación e a aplicación de tecnoloxías de vangarda, como a embriogénesis somática, a edición xenética mediante CRISPR/Cas9 e a criopreservación en nitróxeno líquido, co fin de xerar, multiplicar e conservar genotipos de castiñeiro e aciñeira con maior tolerancia ao patógeno.

“Valorización do coñecemento sobre a parede celular do millo no aproveitamento do cultivo (CORNWALLUSE)” ten como investigador principal a Rogelio Santiago Carabelos (Bioquímica e Fisioloxía de Cultivos). O proxecto busca identificar características da parede celular do millo útiles no desenvolvemento de materiais con resistencia biótica e/ou tolerancia á seca, promovendo un uso decreciente de pesticidas e recursos hídricos e diminuíndo a contaminación do chan.

“Cultivos de Brassica sustentables e resilientes: unindo a defensa da planta coa saúde humana (SUREBRASH)” ten como investigadora principal a Pilar Soengas Fernández (grupo Xenética, Mellora e Bioquímica de Brásicas). O proxecto ten dous obxectivos xerais: 1) O estudo e a identificación de mecanismos de resistencia e adaptación dos cultivos de brásicas ao medio ambiente, incluíndo as pragas e enfermidades, a seca, temperatura ou salinidade 2) O efecto sobre a saúde humana de sustancias derivadas destes cultivos. Os resultados permitirán obter cultivos que necesiten menos insumos e sexan máis sustentables e, ademais, que provean de sustancias relacionadas coa saúde humana.

“Optimización da fertilización en viñedos utilizando sensores, compost de bagazo e modelos: efectos sobre a saúde do chan, produción e calidade de uva e viño (FERTVIÑA)” ten como como investigador principal a José Manuel Mirás Avalos (grupo Interaccións Microbioma-Chan-Planta). Proponse o desenvolvemento de estratexias de manexo sustentable en viñedos mediante un uso eficiente dos fertilizantes e a reciclaxe de subproductos das propias adegas. Ao revelar os posibles impactos do bagazo de uva compostado como emenda orgánica e outras prácticas de fertilización no rendemento da vide, a saúde do chan e a composición do viño, o proxecto suporá un avance innovador en comparación cos esforzos anteriores para impulsar a transición dos agroecosistemas convencionais a outros máis sustentables.

“Reprogramación de árbores recalcitrantes para a súa rexeneración e o seu uso en campo (3ReGen)” ten como investigadoras principais a Mª Concepción Sánchez Fernández e a Neves Vidal González (grupo Biotecnoloxía de Especies Leñosas). O obxectivo é aplicar enfoques biotecnológicos innovadores a castiñeiro e carballo para a reprogramación celular de tecidos adultos, superar o seu recalcitrancia, aumentar a súa capacidade de rexeneración e desenvolver protocolos eficientes para a produción in vitro de árbores adultas seleccionados. Os resultados permitirán desenvolver protocolos eficientes para incrementar a rexeneración de castiñeiro e carballo e serán aplicable á investigación e transferibles á industria.
O seis proxectos do IIM (Vigo)

“Modelado e análise do crecemento do fitoplancto nas Rías: investigando cambios en produtividade e fitoplancto tóxico-SUB2 (MAGIC)” ten como investigador principal a Jesús Pedreira Dubert e co-investigador principal a Antón Velo Lanchas (grupo Procesos Oceánicos en Cambio Global). En coordinación co subproyecto 1 liderado por Beatriz Mouriño Carballido (UVigo), exponse utilizar técnicas de análises de datos ambientais históricos e actuais, combinadas con modelización hidrodinámica e biogeoquímica. Esta información será integrada mediante métodos de intelixencia artificial. O obxectivo final é desenvolver sistemas predictivos que sirvan de apoio á toma de decisións e avanzar na comprensión do impacto da hidrodinámica na produtividade primaria, así como na formación de floraciones de algas tóxicas nas Rías Baixas.

“Técnicas de mellora de procesos ante desafíos de variabilidade mediante o axuste e seguimento do rendemento (DSINVAR)” ten como investigador principal a Carlos Vilas Fernández e como co-investigador principal a Luís Taboada Antelo (grupo Biosistemas e Enxeñaría de Bioprocesos). O seu obxectivo é mellorar a produción industrial e a toma de decisións en procesos cunha alta variabilidade e incerteza, abordando estes desafíos en distintos niveis da pirámide de automatización e mediante o desenvolvemento de xemelgos dixitais. Para logralo, explorará tanto técnicas existentes como innovadoras para caracterizar a variabilidade e a incerteza identificadas en distintos casos de estudo. No IIM coordinarase a investigación en esterilización de alimentos envasados e valorización de produtos do mar. Tras esta caracterización, desenvolveranse modelos matemáticos así como ferramentas de optimización, control e apoio á decisión adaptadas a sistemas con variabilidade. Os seus resultados servirán para minimizar o impacto da variabilidade e incerteza típica de procesos industriais nas características (calidade, seguridade…) dos produtos finais e para obter unha produción máis homoxénea.

“C-ex-miARNs como novos biomarcadores de benestar en polbo: Caracterización e desenvolvemento de ensaios simples e rápidos para diagnóstico temperán e monitoreo (CEMiO-D)” ten como investigador principal a Josep Rotllant Moragas (grupo Laboratorio de Biotecnoloxía Acuática). O seu obxectivo é aplicar un enfoque innovador baseado en tecnoloxías ómicas, centrado en microARNs exosomales circulantes (C-ex-miRNAs), para identificar biomarcadores fiables de benestar no polbo común (Octopus vulgaris) e desenvolver ensaios rápidos tipo Lateral Flow Assay (LFA) que permitan monitorizar de forma temperá, sinxela e non invasiva o estado de saúde e benestar desta especie.

“Modelado multi-ómico híbrido baseado en aprendizaxe automática e coñecemento para a optimización do metabolismo de fermentos con aplicacións en fermentación vínica (Tailored-Wine)” ten como investigadora principal a Eva Balsa Canto (grupo Biosistemas e Enxeñaría de Bioprocesos). O seu obxectivo é avanzar no coñecemento e a optimización dos procesos fermentativos do viño mediante a integración de datos biolóxicos, modelos metabólicos e intelixencia artificial. O proxecto responde as prioridades do sector vitivinícola español en materia de innovación, sustentabilidade e dixitalización, e busca reforzar a súa competitividade nun contexto marcado pola variabilidade das materias primas e o cambio climático. O obxectivo fundamental é mellorar o coñecemento sobre como os fermentos de interese na industria alimentaria organizan o seu metabolismo, predicindo e optimizando o seu comportamento fermentativo e o seu impacto na calidade dos produtos.

“A influencia do microbioma na ecoloxía e evolución dos mechanismos de inmunidade nas esponxas mariñas (IMMERSE)” ten como investigadora principal a Lucía Pita Galán (grupo Ecoloxía Mariña Integrada). O obxectivo principal é entender como o sistema inmunitario innato axuda a manter a convivencia entre os animais e os microorganismos que viven no seu interior, utilizando como modelo as esponxas mariñas. O proxecto estudará os compoñentes do sistema inmunológico das esponxas desde unha perspectiva evolutiva e analizará como actúan para responder tanto a distintos microorganismos como a cambios na contorna, permitindo así conservar estas asociacións beneficiosas. Comprender estes mecanismos axudará a entender a capacidade de adaptación destas simbioses nun contexto de crise climática, un coñecemento crave para a conservación da vida mariña e a xestión dos nosos ecosistemas.

“Proxección da presenza de futura fauna mariña Africana no sur da Península Ibérica e análise das implicacións ecolóxicas derivadas dos procesos de tropicalización (InvaTropic)” ten como investigadores principais a Enrique González Ortegón (ICMAN) e a Carmen Gonzalez Sotelo (grupo Bioquímica de Alimentos). Aborda un dos grandes desafíos actuais para a saúde dos océanos: comprender como o cambio climático e a chegada de especies non nativas están a transformar os ecosistemas mariños do sur de España. A iniciativa alíñase cos obxectivos do Global Ocean Observation System (GOOS), que impulsa a identificación de indicadores clave de biodiversidade para avaliar o estado do océano nun contexto de perda de especies e invasións biolóxicas. InvaTropic reforzará e ampliará os programas de seguimento xa en marcha na costa andaluza -como GUADALB e BLUE DNA- con especial atención ao proceso de tropicalización, é dicir, a chegada e establecemento de especies tropicais que antes non estaban presentes nas nosas augas. A pesar do seu posible impacto ecolóxico e económico, a magnitude e consecuencias deste fenómeno seguen sendo pouco coñecidas. A través dunha ampla colaboración internacional con investigadores de Mauritania, Marrocos, Tunes, Exipto, Portugal, Reino Unido, Bélxica e Alemaña, o proxecto estudará o fenómeno coñecido como “African Creep”, que describe a expansión progresiva de especies africanas cara ao sur da Península Ibérica. Ademais, avaliaranse os efectos da tropicalización e as ondas de calor mariñas sobre dúas especies de gran importancia comercial para o mercado español.

O proxecto do INCIPIT

“NetHorn -Networks, mobility and social processes in the Horn of Africa (1st to 15th centuries CE)” ten como investigadores principais a Alfredo González Ruibal e a Jorge de Torres Rodríguez. O proxecto céntrase en investigar as redes de mobilidade, intercambio e interacción social no Corno de África entre os séculos I e XV d.C., desde unha perspectiva interdisciplinar que combina arqueoloxía, historia, antropoloxía e ciencias naturais. O seu obxectivo principal é comprender como as redes rexionais (rutas, nodos e actores locais) fixeron posible a integración da área nos sistemas de intercambio do océano Índico. Céntrase en formas de mobilidade asociadas ao comercio, pero tamén á relixión e a outras prácticas sociais. Analiza tanto a circulación de bens exóticos como cotiáns e presta especial atención aos actores non urbanos como nómades e comunidades rurais. O traballo baséase en escavacións, prospeccións, SIG e estudos de arqueometría e etnografía en varias rexións crave.

Os dous proxectos do COAC (A Coruña)

“Xiro Subtropical do Atlántico Nororiental: Ciclo do Carbono, Dinámica Trófica, Contaminación Microplástica e Variabilidade dos Factores Físicos na Era do Cambio Global (GYROVAGO)” ten como investigadores principais a Airam Nauzet Sarmiento Lezcano (COAC, grupo de Ecoloxía Planctónica e Biogeoquímica) e a Alfredo Izquierdo González (Universidade de Cádiz). Propón un estudo integral da rama oriental do xiro subtropical do Atlántico norte, unha compoñente clave deste sistema oceánico que desempeña un papel fundamental no transporte oceánico de calor, os ciclos biogeoquímicos e o secuestro de carbono atmosférico. Abordarase como a variabilidade temporal e espacial dos patróns de circulación oceánica e das interaccións entre as diferentes masas de auga centrais e intermedias, e dos procesos de mesoescala e de mestura vertical, inflúen na produtividade biolóxica, a dinámica trófica e os fluxos de CO2 nun contexto de cambio global.

“Diversidade de comunidades planctónicas de procariotas e carbono orgánico disolto en áreas de afloramiento costeiro: de Satélite a *Ómicas (MiSaO)” ten como investigador principal a Marta M. Varela Rozados e co-investigadora principal a Gema Casal Pascual (grupo Ecoloxía Planctónica e Biogeoquímica). O obxectivo é impulsar avances crave no coñecemento dos ecosistemas costeiros de afloramiento ao mellorar a comprensión de como a variabilidade espazo-temporal do plancto procariótico e da materia orgánica disolta inflúe nos procesos biogeoquímicos. Prevese que os seus resultados reforcen a investigación en ecoloxía microbiana e biogeoquímica, á vez que promoverá a formación en tecnoloxías de vangarda, a colaboración internacional e a transferencia de coñecemento para afrontar retos ambientais de gran relevancia social.