Métodos sostibles de control da rata toupa

A rata toupa (Arvicola scherman) é un pequeno roedor que se alimenta de raíces, bulbos e tubérculos, chegando a consumir cada día unha cantidade de alimento equivalente ao seu propio peso. A súa actividade deixa montículos de terra visibles nas fincas, dificultando o traballo agrícola. Ten unha enorme capacidade reprodutiva e, cando as condicións son favorables, as súas poboacións poden multiplicarse rapidamente, provocando auténticas explosións demográficas. Estes picos tradúcense en importantes perdas nas pradeiras de sega, pasteiros e plantacións froiteiras do norte de España.

En 2019, a provincia de Lugo sufriu un destes episodios, con densidades moi altas da especie en varias zonas de montaña. A preocupación dos gandeiros levou á Xunta de Galicia e ao SERIDA (Asturias) a poñer en marcha un protocolo de colaboración para deseñar unha estratexia de control integrado, buscando solucións sostibles e eficaces fronte a este problema crecente.

Nas zonas onde as infestacións de rata toupa son habituais, os cultivos sofren crises de maneira cíclica. Para facer fronte a estas situacións, recoméndase aplicar de forma conxunta todas as medidas fitosanitarias necesarias, co obxectivo de previr e conter as súas explosións demográficas (BOE, 2008). Por iso, na montaña de Lugo adoptáronse prácticas específicas e adaptativas, sempre respectuosas co medio ambiente e axustadas á realidade social, económica e paisaxística dos concellos afectados. Estas medidas baséanse na experiencia acumulada noutras rexións de Europa, onde xa se teñen estudado e aplicado estratexias semellantes.

Trampas letais tipo guillotina ou de resorte

As trampas deste tipo están moi estendidas e son ben coñecidas polos usuarios. Poden resultar eficaces cando se adquire certa experiencia no seu manexo. No caso da rata toupa, deben colocarse dentro das galerías, sen necesidade de empregar cebos (Figura 1). Recoméndase manter as trampas activas ata capturar todos os individuos da madrigueira. Mesmo se non se logra esa eliminación completa, a captura dun dos membros da parella pode provocar estrés fisiolóxico no outro, aumentando así de forma indirecta a eficacia do control. É fundamental recoñecer correctamente os sinais superficiais de actividade da rata toupa para evitar capturas accidentais doutra especie endémica, o topo ibérico (Talpa occidentalis), cuxa captura non está permitida. Ademais, esta identificación mellora a eficacia global do control.

Figura 1. Diferentes tipos de trampas de resorte empregadas para o control de Arvicola scherman: Supercat®, trampas de pinza e Topcat®.

Experiencia colectiva arredor do trampeo

Para facer fronte á rata toupa, organizáronse actividades formativas e demostrativas dirixidas a gandeiros sobre o uso das trampas adquiridas pola Xunta de Galicia. En total distribuíronse 3.500 trampas de tipo guillotina. O acompañamento e supervisión do persoal técnico da Xunta de Galicia e de Tragsatec —empresa pública especializada en enxeñaría e asistencia técnica ambiental— foi clave para garantir que os participantes aprendesen a empregar correctamente esta técnica.

Os resultados foron notables:

• 2021: 27.402 capturas
• 2022: 49.816 capturas
• 2023: 32.457 capturas
• 2024: 14.241 capturas
• 2025 (ata xuño): 6.425 capturas

En total, os 212 gandeiros e agricultores participantes lograron eliminar 130.359 ratas topos ao longo destes anos. Para que este método sexa realmente eficaz, debe aplicarse en momentos de baixa densidade poboacional ou ao inicio da fase de crecemento demográfico. Pola contra, durante as fases de explosión demográfica os resultados foron moi irregulares, debido á gran extensión da zona afectada e á dificultade de coordinar un número suficiente de gandeiros. Os mellores resultados acadáronse en parcelas pequenas e illadas, onde as recolonizacións foron menos frecuentes.

Instalación de barreiras

A colonización de novos hábitats é un proceso clave na ecoloxía da rata toupa (Arvicola scherman), que se produce principalmente en superficie e está protagonizado por individuos novos e subadultos. A instalación de barreiras físicas arredor das parcelas, que actúen tanto en superficie como en profundidade (40–50 cm por enriba e por debaixo do nivel do chan; véxase Figura 2), pode ser unha estratexia eficaz para frear a dispersión dos exemplares e, deste xeito, limitar a colonización de novas áreas.

Con todo, este tipo de barreiras perimetrais non sempre son viables, sobre todo en explotacións de gran tamaño ou en cultivos de baixo valor económico. Nestes casos, pode optarse pola colocación de barreiras estratéxicas, ao longo das cales se poden instalar trampas pasivas de captura en superficie. Estas trampas non letais reteñen os individuos dispersantes con vida, o que contribúe a atraer depredadores terrestres e aéreos á zona. Para que estas medidas sexan realmente efectivas, as barreiras deben manterse de forma permanente, especialmente nas áreas onde a colonización pode producirse en calquera momento do ano.

Figura 2. Barreira estratéxica instalada para evitar a dispersión e colonización de ratas toupa nunha pradeira de Lugo.

Experiencia da instalación de barreiras

Probouse a eficacia dunha barreira colocada ao longo dunha liña estratéxica, acompañada de trampas pasivas tipo “self-service” (trampas de caída ou pit-fall) situadas ao seu carón, nunha pradeira de máis de 30 hectáreas localizada nunha zona con alta densidade de ratas toupa.

A barreira mantívose instalada durante catro semanas, e as trampas revisáronse de forma periódica para comprobar posibles capturas. Ademais, colocáronse cámaras trampa para rexistrar tanto as capturas como a actividade dos depredadores.

Os resultados mostraron unha eficacia limitada no lugar e momento da proba, xa que non se rexistraron capturas nas trampas. Con todo, non se pode descartar que algúns exemplares caesen en trampas sen cámara e fosen depredados antes da revisión técnica. Tampouco se observou un cambio significativo na distribución das ratas toupa dentro da parcela.

Perturbación do hábitat

As prácticas agrícolas que modifican o hábitat da rata toupa poden ser moi útiles para controlar as súas poboacións. Un exemplo é a redución frecuente da cobertura vexetal mediante a sega, que aumenta a presión dos depredadores e xera máis estrés nos individuos. Iso si, unha sega moderada non afecta de maneira negativa á densidade da especie.

Do mesmo xeito, o incremento do pastoreo ou a simulación dun pisoteo intensivo do gando —mediante o uso dun rodillo con “tacos” (véxase Figura 3)— pode perturbar de forma rápida e eficaz o hábitat, compactando o chan e destruíndo tanto as galerías superficiais como os recursos dispoñibles. Esta práctica ten ademais un efecto adicional: facilita a detección de exemplares residuais tras a reconstrución das galerías e dificulta que a zona sexa recolonizada.

Figura 3. Rodillo con tachuelas en marcha, desenvolvido expresamente pola Xunta de Galicia para este programa de control, e consecuencias inmediatas do seu uso no terreo.

Experiencia

O aumento da frecuencia da sega entra en conflito directo coas prácticas agrícolas tradicionais da rexión, polo que non se chegou a aplicar. Os agricultores cortan o pasto cando alcanza a altura mínima que consideran adecuada, e o número de cortes depende da produtividade de cada parcela. En xeral, as condicións ambientais só permiten unha sega anual, realizada a finais da primavera.

A intensificación do pastoreo tamén está condicionada polo tamaño dos rabaños, que na maioría dos casos é reducido. Outro factor que dificultou a adopción desta medida foi a complexidade de mover o gando entre parcelas afastadas, con orografía accidentada e malas conexións entre elas.

O uso do rodillo con tachuelas (Fig. 3), especialmente deseñado pola Xunta de Galicia para este programa de control e cun peso aproximado de 1000 kg, tivo resultados desiguais. A orografía abrupta e as deficientes comunicacións entre parcelas complicaron tanto o seu manexo como o transporte. Os efectos sobre as poboacións de rata toupa non se avaliaron directamente, pero si se observaron resultados positivos no terreo nas parcelas onde se aplicou, xa que aumentou a eficacia do trampeo ao deixar á vista novos sinais de actividade da especie. Con todo, a súa efectividade reduciuse cando o chan estaba demasiado duro e compactado, o que limita o seu uso durante os meses máis secos.

Promoción de depredadores naturais e aumento da heteroxeneidade da paisaxe

Na cornixa cantábrica, as ratas toupa poden ser cazadas por depredadores especializados como o armiño (Mustela erminea), a donicela (Mustela nivalis) ou a marta (Martes foina), capaces de desestabilizar as poboacións cando a súa densidade é baixa. Tamén son presas de depredadores máis xeneralistas, como o raposo vermello (Vulpes vulpes), a curuxa das torres (Tyto alba), as cegoñas (Ciconia ciconia) o gato bravo (Felis silvestris) ou mesmo os gatos domésticos nas periferias das aldeas. Estes depredadores cambian a outras presas cando as densidades de A. scherman diminúen, o que contribúe a estabilizar as súas poboacións.

En resumo, a comunidade de depredadores xoga un papel clave: axuda a prolongar as fases de baixa densidade da rata toupa e, deste xeito, pode atrasar no tempo dúas explosións demográficas consecutivas (Figura 4).

Figura 4. Posadeiro para favorecer a depredación por aves rapaces (esquerda) e muros de pedra entre parcelas (dereita), hábitats potenciais para a presenza de donicelas e armiños.

Experiencia

A paisaxe desta zona é moi heteroxénea, con manchas de bosque e matogueiras frecuentes. Ademais, as pradeiras están a miúdo separadas por muros de pedra e, en menor medida, por bordos de vexetación. Por iso, gandeiros e agricultores consideran que os hábitats favorables para os depredadores xa están suficientemente representados, e amosan pouco interese en fomentar a súa actividade mediante novas estruturas. A presenza de carnívoros, carroñeiros e omnívoros, como o xabaril (Sus scrofa), é habitual nas parcelas. Esta especie, de feito, provoca danos importantes nas pradeiras ao remover as galerías na procura de ratas toupa. A creación de novos hábitats ou medidas para aumentar a actividade dos depredadores son accións a longo prazo, difíciles de implementar nun colectivo que demanda solucións inmediatas.

Conclusións

Os resultados indican que, no contexto analizado, as medidas de control aplicadas durante unha fase de alta densidade de A. scherman tiveron unha eficacia limitada. A gran extensión das áreas afectadas, a falta de coordinación entre propietarios e a continua recolonización desde parcelas veciñas dificultaron conter a poboación.

Aínda así, o trampeo mostrou gran utilidade en parcelas illadas, onde a entrada de novos individuos foi menor. Isto suxire que esta técnica pode ser máis efectiva cando hai menos probabilidades de recolonización.

A experiencia reforza a idea de que as accións de control deben priorizarse en fases de baixa densidade, momento no que a presión demográfica e o risco de recolonización son menores. Un esforzo máis intenso podería ser beneficioso se as parcelas están suficientemente illadas ou existe unha coordinación efectiva entre propietarios.

Os resultados tamén subliñan a necesidade de caracterizar o ciclo plurianual de densidade da especie mediante programas de seguimento. Dispoñer desta información permitiría planificar e sincronizar as actuacións de control antes do crecemento poboacional.

Estes seguimentos deben realizarse en primavera u outono, cando a relación entre os sinais superficiais de actividade e a densidade real da poboación é máis fiable. Aínda que a vixilancia corresponde principalmente a persoal especializado, a participación activa de gandeiros e agricultores, aplicando medidas específicas e respectuosas co medio ambiente, seguirá sendo esencial para limitar a magnitude das futuras explosións demográficas na montaña de Lugo.